Tuzluluk Tehlikesi
Sulama Suyunda Tuz İçeriği
Sulama amacı ile kullanılan su için en temel kaygılardan biri aşırı tuz içeriğidir. Sudaki ve topraktaki yüksek tuz konsantrasyonu ekin üretimini olumsuz etkiler, toprağı bozar ve yeraltı suyunu kirletir.
Yüksek tuz içerikli suyun, geri kazanılarak sulama amacıyla kullanılma imkânı aşağıda faktörlere bağlıdır:
- Ekin tipinin tuz toleransı
- Sulanan toprağın karakteri
- İklim şartları. Sulama suyunun kalitesi, yüksek evaporasyondan etkilenen kurak alanlarda önemli bir rol oynar ve toprakta yüksek konsantrasyonda tuz birikmesine sebep olur.
- Toprak ve su yönetimi uygulamaları
Genel olarak, sulama amacıyla geri kazanılmış sularda tuzluk düşük veya orta seviyede olmalıdır. (elektriksel iletkenlik 0,6…1,7 dS/m) (Aşağıdaki tabloda belirtildiği gibi)
Kıyı bölgelerde, deniz suyunun sızmasının, pompalar ile yeraltı kuyularından çıkarılarak elde edilen sulama suyunda, yüksek tuzluluk riski oluşturması özel olarak dikkate alınmalıdır. Örneğin İspanya’da tarımsal sulama için yeraltı su kaynaklarının aşırı kullanılması, genel su seviyesini düşürmüş ve kıyı şeridindeki yeraltı sularına deniz suyu karışmasına sebep olmuştur.
| Tehlike | Toplam Çözünmüş Katı (ppm veya mg/L) | dS/m veya mmhos/cm |
|---|---|---|
| Yok | < 500 | < 0,75 |
| Az | 500…1000 | 0,75…1,5 |
| Orta | 1000…2000 | 1,5…3,00 |
| Yüksek | > 2000 | > 3,00 |
Yüksek tuzlu ECi > 1,5) ve sodyum içerikli (SAR > 6) sular, sulama amacı için kullanılmamalıdır. Ancak, su kıtlığı yaşanan bazı bölgelerde, yüksek tuz konsantrasyonuna sahip sular, diğer besin kaynaklarına ek olarak kabul edilip, kullanılmaktadır. Bu durumda, bitkinin tuz toleransını önemseyen iyi bir yönetim ve kontrol kaçınılmazdır.
Eğer çok tuzlu su kullanılıyorsa (aşırı su kıtlığı durumunda), toprak geçirgen olmalı, drenajı yeterli olmalı, su, yeterli sızmayı sağlayacak şekilde aşırı kullanılmalı ve tuz toleransı yüksek ekinler tercih edilmelidir.
Gerçek tehlike; toplam sulanan tarım arazilerinin %21 ‘inin tuzluluk nedeni ile zarar görmesinin beklendiğidir.
Sulanan Arazilerde Toprağın Tuzlanması
| Ülke | Tuzluluk Hasarı Oluşmuş Sulanan Arazi (milyon Hektar) | Tuzluluk Hasarı Oluşmuş Arazinin Toplama Oranı (%) |
|---|---|---|
| Hindistan | 7,0 | 17 |
| Çin | 6,7 | 15 |
| Pakistan | 4,2 | 26 |
| ABD | 4,2 | 23 |
| Özbekistan | 2,4 | 60 |
| İran | 1,7 | 30 |
| Türkmenistan | 1,0 | 80 |
| Mısır | 0,9 | 33 |
| Ara Toplam | 28,1 | 21 |
| Dünya Tahmini | 47,7 | 21 |
Kaynak: F. Ghassemi, A. J. Jakeman and H. A. Nix, Salinisation of Land and Water Resources (Sydney: University of New South Wales Press, 1995)
Tuzluluk Ölçüm Birimleri
Tuz konsantasyonu toplam çözünmüş madde (TDS) üzerinden, bir litre sudaki mg cinsinden tuzu (mg/L) veya bir metreküp sudaki gram cinsinden tuzu (g/m3) ifade ederek belirlenebilir.
(örneğin; mg/L = g/m3 = ppm)
Tuz konsantrasyonu aynı zamanda sulama suyunun elektriksel iletkenliği (ECi) ile de ölçülür.
Elektriksel iletkenlik, normalde santimetre başına miliohm (mmhos/cm) veya metre başına desiSiemens (dS/m) veya santimetre başına mikroSiemens birimleri ile ölçülür. (1 dS/m = 1000 µS/cm)
Tuz konsantrasyonu (C) ve elektriksel iletkenlik (EC) arasındaki ilişki
takribi olarak C = 640 EC ‘dir.
Tuz konsantrasyonunun tahminindeki bir diğer ölçü de, doymuş toprak numunesinden elektriksel iletkenliğin çıkarılmasıdır (ECe).
Sulama suyunun elektriksel iletkenliği (ECi) ile toprak tuzluluğunun takribi olarak ilişkisi ECe = 1,5 ECi ‘dir. Bu ölçüm, sulama suyunun %15 ‘inin ekin kök bölgesinden drene olduğu durum içindir)
Farklı Ekinlerin Tuzluluk Toleransları
Farklı ekinlerinin üretiminin, sulama suyu tuzluluk miktarı ile ilişkisi, ekinin tipine, toprak ve çevre koşullarına bağlıdır.
Tuzluluk hasarının en ayırt edici özelliği, ekin büyümesinin azalması ve üretim kaybıdır. Ekinler, önemli bir üretim kaybına sebep olmayacak seviyede tuzluluğu belli bir değere kadar tolere edebilirler (tuzluluk eşiği). Tuzluluk seviyesi bu eşiğin üzerine çıktığında, tuzluluk artışı ve ekin üretimi düşüşü doğrusal olur.
| Genel Adı | Ortalama Kök Bölgesi Tuzluluk Eşiği (ECse) | Mahsüller İçin Eşik Tuzluluk (ECi) KUM | Mahsüller İçin Eşik Tuzluluk (ECi) BALÇIK | Mahsüller İçin Eşik Tuzluluk (ECi) KİL |
|---|---|---|---|---|
| Alan Ekinleri | ||||
| Pamuk | 7,7 (+) | 12,1 | 6,9 | 4,0 |
| Buğday | 6 | 9,4 | 5,3 | 3,1 |
| Ayçiçeği | 5,5 | 7,5 | 4,3 | 2,5 |
| Pirinç | 3 | 4,8 | 2,7 | 1,6 |
| Mısır | 1,7 | 3,2 | 1,8 | 1,1 |
| Şeker Kamışı | 1,7 (-) | 4,3 | 2,5 | 1,4 |
| Meyveler | ||||
| Zeytin | 4 (+) | 5,1 | 2,9 | 1,7 |
| Şeftali | 3,2 | 4,7 | 2,7 | 1,6 |
| Greyfurt | 1,8 | 3,0 | 1,7 | 1,0 |
| Portakal | 1,7 | 2,9 | 1,7 | 1,0 |
| Üzüm | 1,5 | 3,3 | 1,9 | 1,1 |
| Elma | 1 (-) | 2,0 | 1,2 | 0,7 |
| Sebzeler | ||||
| Kabak | 4,7 (+) | 7,3 | 4,2 | 2,4 |
| Brokoli | 2,8 | 4,9 | 2,8 | 1,6 |
| Bezelye | 2,5 | 3,2 | 1,8 | 1,1 |
| Domates | 2,3 | 3,5 | 2,0 | 1,2 |
| Patates | 1,7 | 3,2 | 1,8 | 1,1 |
| Soğan | 1,2 (-) | 2,3 | 1,3 | 0,8 |
Yüksek Tuzlu Sulama Sularında Yönetim Uygulamaları
Aşağıdaki uygulamalar dikkate alınmalıdır:
- Yeterli iç drenaj. Bu uygulama, suyun kök bölgesine serbest hareketini önleme amacıyladır.
Uygun sızıntı gereksinimi, belirli bir ekinin tuz birikmesini önlemek için gayretini ifade eden tolerans limitine bağlıdır. Örneğin, şayet doğal drenaj yeterli değil ise, bir drenaj sistemi kesinlikle uygulanmalıdır.
- Toprağa daha fazla su verilmesi. Yüksek tuz konsantrasyonunda, bitki, normalde mevcut olan suyu dahi absorbe edemez.
- SAR ve tuzluluk kontrolünde doğru yönetim. Örneğin, SAR endeksini güvenli bir noktaya düşürmek için çözünür kalsiyum eklenmesi. Alçı taşı gibi (kalsiyum sülfat).
- Tuz ve sodyumun, tuz-alkali toprak testi yapılarak her 1-2 yılda bir ölçülerek izlenmesi
